ชุดที่ 3 ระบบร่างกายมนุษย์และสัตว์

ชุดนี้ครอบคลุมสาระที่ 1 วิทยาศาสตร์ชีวภาพ มาตรฐาน ว 1.2 ด้านความสัมพันธ์ของโครงสร้างและหน้าที่ของระบบต่าง ๆ ของมนุษย์และสัตว์ ได้แก่ ระบบย่อยอาหาร ระบบหมุนเวียนเลือด ระบบหายใจ ระบบขับถ่าย ระบบประสาท ระบบต่อมไร้ท่อ ระบบภูมิคุ้มกัน ระบบโครงกระดูกและกล้ามเนื้อ การสืบพันธุ์และการเจริญเติบโต ดุลยภาพของร่างกาย และอาหารกับสุขภาพ

ซีรีส์ติวสอบครูผู้ช่วย เอกวิทยาศาสตร์ทั่วไป 2569 • exammvp.com

สรุปเนื้อหาสำคัญ

ระบบย่อยอาหารและการดูดซึม

• ปาก: อะไมเลสในน้ำลายย่อยแป้ง | กระเพาะอาหาร: HCl เปลี่ยนเพปซิโนเจนเป็นเพปซิน (pH ประมาณ 2) เริ่มย่อยโปรตีน
• ดูโอดีนัม: รับน้ำย่อยจากตับอ่อน (อะไมเลส ทริปซิน ไลเพส NaHCO₃) และน้ำดีจากตับ ทริปซิโนเจนถูกกระตุ้นด้วยเอนเทอโรไคเนส
• น้ำดีไม่มีเอนไซม์ เกลือน้ำดีทำให้ไขมันแตกตัวเป็นหยดเล็ก (emulsification)
• วิลลัส: สารละลายน้ำ → หลอดเลือดฝอย → เฮพาติกพอร์ทัลเวน → ตับ | ไขมัน (ไคโลไมครอน) → แลกทีล
• สัตว์: ไฮดรา พลานาเรีย ทางเดินอาหารไม่สมบูรณ์ | ไส้เดือนดิน แมลง สัตว์มีกระดูกสันหลัง ทางเดินอาหารสมบูรณ์ | นกมีกึ๋นบดอาหาร
• สัตว์เคี้ยวเอื้อง: ผ้าขี้ริ้ว → รังผึ้ง → สามสิบกลีบ → กระเพาะจริง จุลินทรีย์ช่วยย่อยเซลลูโลส

ระบบหมุนเวียนเลือดและน้ำเหลือง

• เวนาคาวา → ห้องบนขวา → ห้องล่างขวา → พัลโมนารีอาร์เทอรี → ปอด → พัลโมนารีเวน → ห้องบนซ้าย → ห้องล่างซ้าย → เอออร์ตา
• cardiac output = อัตราการเต้นของหัวใจ × stroke volume
• ความดันเลือดเขียนเป็น systolic/diastolic (ปกติประมาณ 120/80 mmHg)
• การให้เลือด: ผู้รับต้องไม่ได้รับเม็ดเลือดแดงที่มีแอนติเจนตรงกับแอนติบอดีในพลาสมาของตน ผู้ที่เป็น Rh⁻ ควรได้รับเลือด Rh⁻
• มารดา Rh⁻ กับทารก Rh⁺ เสี่ยงต่อครรภ์ถัดไป ป้องกันด้วย anti-D immunoglobulin
• ระบบน้ำเหลืองนำของเหลวระหว่างเซลล์กลับสู่เลือด ลำเลียงไขมัน และมีต่อมน้ำเหลืองกรองเชื้อโรค
• ระบบเปิด: แมลง หอยส่วนใหญ่ | ระบบปิด: ไส้เดือนดิน หมึก สัตว์มีกระดูกสันหลัง

ระบบหายใจ

• หายใจเข้า: กะบังลมและกล้ามเนื้อยึดซี่โครงด้านนอกหดตัว ช่องอกขยาย ความดันในปอดต่ำกว่าบรรยากาศ
• O₂ ขนส่งโดยฮีโมโกลบินเป็นหลัก | CO₂ ขนส่งในรูป HCO₃⁻ เป็นหลัก
• ศูนย์ควบคุมการหายใจอยู่ที่เมดัลลาออบลองกาตา ตอบสนองต่อ CO₂ และ H⁺ ในเลือดเป็นหลัก
• CO จับฮีโมโกลบินได้แน่นกว่า O₂ หลายร้อยเท่า
• อากาศถึงถุงลมต่อนาที = (ปริมาตรต่อครั้ง − dead space) × อัตราการหายใจ
• สัตว์: แมลง–ท่อลม | ปลา–เหงือกแบบไหลสวนทาง | กบ–ปอดและผิวหนัง | ไส้เดือนดิน–ผิวหนัง

ระบบขับถ่ายและดุลยภาพ

• เนฟรอน: โกลเมอรูลัส + โบว์แมนส์แคปซูล (กรอง) → ท่อขดส่วนต้น (ดูดกลับมากที่สุด) → ห่วงเฮนเล → ท่อขดส่วนท้าย → ท่อรวม
• ADH สร้างที่ไฮโพทาลามัส หลั่งจากต่อมใต้สมองส่วนหลัง เพิ่มการดูดน้ำกลับที่ท่อรวม | แอลโดสเตอโรนเพิ่มการดูดกลับ Na⁺
• เครื่องไตเทียมอาศัยการแพร่ผ่านเยื่อเลือกผ่าน
• นิ่วในไตส่วนใหญ่เป็นแคลเซียมออกซาเลต ควรดื่มน้ำให้เพียงพอ
• สัตว์: เฟลมเซลล์ (หนอนตัวแบน) เนฟริเดียม (ไส้เดือนดิน) ท่อมัลพิเกียน (แมลง)
• อุณหภูมิ: ไฮโพทาลามัสเป็นศูนย์ควบคุม อากาศร้อนต้องระบายความร้อน อากาศหนาวต้องเก็บและสร้างความร้อน

ระบบประสาท

• ศักย์พักประมาณ −70 mV | ดีโพลาไรเซชัน = Na⁺ เข้า | รีโพลาไรเซชัน = K⁺ ออก | ปั๊ม Na⁺/K⁺ นำ 3Na⁺ ออก 2K⁺ เข้า
• ไซแนปส์: แอซีทิลโคลีนถูกสลายด้วยแอซีทิลโคลีนเอสเทอเรส
• รากด้านหลังของไขสันหลัง = ทางเข้าของเซลล์ประสาทรับความรู้สึก | รากด้านหน้า = ทางออกของเซลล์ประสาทสั่งการ
• ซีรีบรัม (คิด ความจำ) | ซีรีเบลลัม (ทรงตัว ประสานการเคลื่อนไหว) | ไฮโพทาลามัส (อุณหภูมิ หิว กระหาย) | เมดัลลา (หายใจ หัวใจ)
• ซิมพาเทติก = สู้หรือหนี | พาราซิมพาเทติก = พักและย่อย
• ตา: กล้ามเนื้อซิลิอารีควบคุมความหนาของเลนส์ | หู: หูชั้นกลางมีกระดูก 3 ชิ้นและท่อยูสเตเชียน หูชั้นในมีคอเคลียและท่อครึ่งวงกลม

ระบบต่อมไร้ท่อและภูมิคุ้มกัน

• ต่อมใต้สมองส่วนหน้า: GH TSH ACTH FSH LH โพรแลกทิน | ส่วนหลัง: ADH ออกซิโทซิน
• ไทรอกซินต้องใช้ไอโอดีน ควบคุมด้วยการป้อนกลับเชิงลบ | พาราทอร์โมนเพิ่ม Ca²⁺ ในเลือด แคลซิโทนินลด Ca²⁺
• อินซูลินลดน้ำตาลในเลือด กลูคากอนเพิ่มน้ำตาลในเลือด
• ไม่จำเพาะ: ผิวหนัง เมือก ไลโซไซม์ เซลล์กินเชื้อ การอักเสบ | จำเพาะ: เซลล์บี เซลล์ที และเซลล์ความจำ
• ภูมิคุ้มกันก่อเอง (วัคซีน) ช้าแต่นาน | ภูมิคุ้มกันรับมา (เซรุ่ม) เร็วแต่สั้น
• ภูมิแพ้ ภูมิต้านตนเอง และภูมิคุ้มกันบกพร่อง เป็นความผิดปกติต่างชนิดกัน
• เกณฑ์ภูมิคุ้มกันหมู่ประมาณ $1-\frac{1}{R_0}$

กล้ามเนื้อ การสืบพันธุ์ และอาหาร

• กล้ามเนื้อลาย กล้ามเนื้อหัวใจ กล้ามเนื้อเรียบ ต่างกันที่ลาย การควบคุม และรูปร่างเซลล์
• การหดตัวต้องใช้ Ca²⁺ และ ATP | กล้ามเนื้อทำงานเป็นคู่ตรงข้าม | เอ็นยึดกระดูก vs เอ็นยึดข้อ
• รอบประจำเดือน: FSH → ฟอลลิเคิลเจริญ → เอสโทรเจนสูง → LH พุ่ง → ตกไข่ → คอร์ปัสลูเทียมหลั่งโพรเจสเทอโรน
• การเปลี่ยนแปลงรูปร่างของแมลง: สมบูรณ์ 4 ระยะ ไม่สมบูรณ์ 3 ระยะ
• พลังงาน: คาร์โบไฮเดรตและโปรตีน 4 kcal/g ไขมัน 9 kcal/g
• วิตามินแต่ละชนิดเมื่อขาดทำให้เกิดโรคเฉพาะ ควรจำคู่วิตามิน A B1 B2 C D กับโรคที่เกิด

กับดักที่พบบ่อยในแนวสอบ

• แยก “อวัยวะที่สร้าง” กับ “อวัยวะที่หลั่ง” ฮอร์โมนให้ชัด
• พัลโมนารีอาร์เทอรีมีเลือด O₂ ต่ำ พัลโมนารีเวนมีเลือด O₂ สูง
• ในการคำนวณ ให้แปลงหน่วยเวลาให้ตรงกันก่อนเสมอ (mL/นาที → L/วัน)
• ความรู้สึกอยากหายใจมาจาก CO₂ สูง ไม่ใช่ O₂ ต่ำ