ชุดที่ 12 ธรณีวิทยา บรรยากาศ และการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศ

ชุดนี้ครอบคลุมสาระที่ 3 วิทยาศาสตร์โลกและอวกาศ มาตรฐาน ว 3.2 ได้แก่ โครงสร้างโลก ธรณีภาคแปรสัณฐาน แผ่นดินไหว ภูเขาไฟ หิน แร่ ดิน ซากดึกดำบรรพ์และอายุทางธรณีวิทยา ทรัพยากรธรณี บรรยากาศ ลมฟ้าอากาศ ภัยพิบัติ และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

ซีรีส์ติวสอบครูผู้ช่วย เอกวิทยาศาสตร์ทั่วไป 2569 • exammvp.com

สรุปเนื้อหาสำคัญ

โครงสร้างโลกและคลื่นไหวสะเทือน

• แบ่งตามสมบัติเชิงกล: ธรณีภาค (แข็งเปราะ) → ฐานธรณีภาค (อ่อน ไหลได้ช้า) → มัชฌิมภาค → แก่นโลกชั้นนอก (ของเหลว) → แก่นโลกชั้นใน (ของแข็ง)
• คลื่น P = ตามยาว เร็วที่สุด ผ่านได้ทุกสถานะ; คลื่น S = ตามขวาง ผ่านของเหลวไม่ได้; คลื่นพื้นผิวช้าที่สุดแต่ทำความเสียหายมาก
• โมโฮโรวิซิก = เปลือกโลก/เนื้อโลก (คลื่นเร็วขึ้น), กูเทนเบิร์ก ~2,900 km = เนื้อโลก/แก่นโลก (S หาย P ช้าลง)
• เขตอับคลื่น P ประมาณ 103°–142° และไม่พบคลื่น S โดยตรงเกิน 103° → แก่นโลกชั้นนอกเป็นของเหลว
• ระยะศูนย์เกิดจากช่วงเวลา S−P: $\Delta t = \frac{d}{v_S} - \frac{d}{v_P}$ ใช้อย่างน้อย 3 สถานีหาตำแหน่ง

ธรณีภาคแปรสัณฐาน แผ่นดินไหว ภูเขาไฟ สึนามิ

• เวเกเนอร์: ขอบทวีปต่อกัน ซากดึกดำบรรพ์ข้ามทวีป หินและเทือกเขาต่อเนื่อง ร่องรอยธารน้ำแข็งโบราณ; หลักฐานยุคหลัง: แถบแม่เหล็กบรรพกาล อายุหินพื้นสมุทร
• อัตราแผ่ขยาย = ระยะทาง ÷ อายุ (ฝั่งเดียว) ถ้าถามอัตราที่สองแผ่นแยกจากกันให้คูณ 2
• มหาสมุทร–ทวีป → ร่องลึก + ภูเขาไฟบนทวีป; มหาสมุทร–มหาสมุทร → หมู่เกาะภูเขาไฟรูปโค้ง; ทวีป–ทวีป → เทือกเขาสูง; แนวแยก → สันเขากลางสมุทร
• รอยเลื่อนปกติ (แรงดึง), ย้อน (แรงอัด), ตามแนวระดับ (แรงเฉือน เช่น สะกาย)
• ขนาด = พลังงาน ค่าเดียวต่อเหตุการณ์; ความรุนแรง (เมร์คัลลี I–XII) ต่างกันตามพื้นที่; +1 แมกนิจูด → แอมพลิจูด ×10 พลังงาน ×≈32
• ไทยมีกลุ่มรอยเลื่อนมีพลัง 16 กลุ่ม ส่วนใหญ่ภาคเหนือและตะวันตก; ดินเหนียวอ่อนกรุงเทพฯ ขยายคลื่นคาบยาว
• แมกมาซิลิกาต่ำ หนืดต่ำ → ภูเขาไฟรูปโล่; ซิลิกาสูง → ระเบิดรุนแรง
• สึนามิ $v = \sqrt{gd}$ น้ำลึกเร็ว ใกล้ฝั่งช้าลงแต่สูงขึ้น; แผ่นดินไหวในอาคาร: หมอบ–ป้อง–เกาะ ห้ามใช้ลิฟต์

หิน แร่ และการเปลี่ยนแปลงผิวโลก

• อัคนีแทรกซอน (เย็นช้า ผลึกใหญ่): แกรนิต; อัคนีพุ (เย็นเร็ว): ไรโอไลต์ บะซอลต์ พัมมิซ
• หินปูน (CaCO₃) ฟู่กับกรดให้ CO₂; แปร: ดินดาน→ชนวน, ทราย→ควอร์ตไซต์, ปูน→อ่อน, แกรนิต→ไนส์
• วัฏจักรหิน: หลอม→แมกมา; ผุพัง กร่อน พัดพา→ตะกอน; อัดตัว เชื่อมประสาน→หินตะกอน; ร้อน+ความดัน (ไม่หลอม)→หินแปร
• โมห์ส: ทัลก์ ยิปซัม แคลไซต์ ฟลูออไรต์ อะพาไทต์ ออร์โทเคลส ควอตซ์ โทแพซ คอรันดัม เพชร (กระจก ≈ 5.5)
• ผุพังกายภาพ (แตกด้วยแรง) vs เคมี (เกิดสารใหม่); ถ้ำ: CO₂ เข้า → ละลาย, CO₂ ออก → หินงอกหินย้อย
• ทางน้ำ: ต้นน้ำหุบเขารูปตัววี, ที่ราบทางน้ำคดเคี้ยวและทะเลสาบรูปแอก, ปากแม่น้ำดินดอนสามเหลี่ยม
• หน้าตัดดิน O–A–E–B–C–R (B = ชั้นสะสม); ดินกรดแก้ด้วยปูน, ดินด่างแก้ด้วยกำมะถัน

ซากดึกดำบรรพ์ อายุทางธรณีวิทยา และทรัพยากรธรณี

• กฎการวางซ้อน (ล่างเก่ากว่า), หลักการตัดผ่าน (ผู้ตัดอายุน้อยกว่า), ซากดึกดำบรรพ์ดัชนี (อายุสั้น กระจายกว้าง พบมาก)
• อายุสัมบูรณ์: ¹⁴C ใช้ได้ไม่เกินราว 50,000 ปี; K–Ar, U–Pb ใช้กับหินอัคนีหรือเถ้าภูเขาไฟอายุหลายล้านปี
• มหายุค: พาลีโอโซอิก → มีโซโซอิก (ไทรแอสซิก จูแรสซิก ครีเทเชียส) → ซีโนโซอิก; ไดโนเสาร์สูญพันธุ์ ~66 ล้านปีก่อน
• ไดโนเสาร์ไทยส่วนใหญ่พบในหินกลุ่มโคราช เช่น ภูเวียงโกซอรัส สิรินธรเน
• ปิโตรเลียม: หินต้นกำเนิด + หินกักเก็บ + หินปิดกั้น + โครงสร้างกักเก็บ; สูบน้ำบาดาลเกิน → แผ่นดินทรุด น้ำเค็มรุก

บรรยากาศและลมฟ้าอากาศ

• ชั้นตามอุณหภูมิ: โทรโพสเฟียร์ (ลดลง ~6.5 °C/km) → สตราโทสเฟียร์ (เพิ่มขึ้นเพราะโอโซนดูดกลืน UV) → มีโซสเฟียร์ → เทอร์โมสเฟียร์
• ความชื้นสัมพัทธ์ = ไอน้ำจริง ÷ ไอน้ำอิ่มตัว × 100; จุดน้ำค้าง = อุณหภูมิที่ไอน้ำเดิมอิ่มตัวพอดี
• ลมทะเล (กลางวัน) / ลมบก (กลางคืน) เพราะน้ำมีความจุความร้อนจำเพาะสูงกว่าดิน
• มรสุมตะวันตกเฉียงใต้ (พ.ค.–ต.ค.) ฤดูฝน; มรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ (ต.ค.–ก.พ.) ฤดูหนาว + ฝนภาคใต้ฝั่งตะวันออก
• พายุหมุนเขตร้อน: ดีเปรสชัน < 63 km/h, โซนร้อน 63 ถึงต่ำกว่า 118 km/h, ไต้ฝุ่น ≥ 118 km/h
• แนวปะทะอากาศเย็น = ชัน เมฆคิวมูโลนิมบัส; แนวปะทะอากาศอุ่น = ลาด เมฆแผ่น ฝนนาน
• ไอโซบาร์ชิด = ลมแรง; ซีกโลกเหนือ L ลมเวียนทวนเข็มเข้าหา, H ตามเข็มออก
• ชั้นอากาศผกผัน + ลมสงบ → PM2.5 สะสมใกล้พื้น

การเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศ

• ลมฟ้าอากาศ = ระยะสั้น; ภูมิอากาศ = ค่าเฉลี่ยระยะยาว (มาตรฐาน 30 ปี)
• เรือนกระจก: แก๊สเรือนกระจกดูดกลืนรังสีอินฟราเรดจากผิวโลกแล้วแผ่กลับ (N₂, O₂ แทบไม่ดูดกลืน)
• tCO₂e = Σ(มวล × GWP) ใช้ค่า GWP ตามที่โจทย์กำหนด
• เอลนีโญ → ไทยแล้งและร้อน; ลานีญา → ไทยฝนมาก
• ความตกลงปารีส: ต่ำกว่า 2 °C มุ่ง 1.5 °C ทุกภาคีส่ง NDC; ไทย NDC 3.0 (พ.ย. 2568) มุ่ง Net Zero ภายในปี ค.ศ. 2050; ร่าง พ.ร.บ.การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ครม.เห็นชอบหลักการ 2 ธ.ค. 2568 และ ณ ต.ค. 2569 ยังไม่ประกาศในราชกิจจานุเบกษา
• หลุมโอโซน (CFC → UV มากขึ้น) ≠ ภาวะโลกร้อน (แก๊สเรือนกระจก → กักอินฟราเรด)
• ป่าต้นน้ำถูกทำลาย → น้ำไหลบ่ามาก ซึมลงดินน้อย → น้ำป่าในฤดูฝน ลำธารแห้งในฤดูแล้ง