ตอนที่ 7 ทฤษฎีแนะแนวอาชีพและพัฒนาการทางอาชีพ

ชุดนี้ครอบคลุมทฤษฎีลักษณะและองค์ประกอบ (Parsons, Williamson) ทฤษฎีของ Holland, Super, Ginzberg, Roe, Krumboltz (SLTDM และ Planned Happenstance), Gottfredson, Savickas, Tiedeman–O'Hara, SCCT และแนวคิดของ Bordin, Hoppock, Blau

ซีรีส์ตะลุยข้อสอบครูผู้ช่วย เอกแนะแนว 2569 • exammvp.com

สรุปก่อนทำข้อสอบ

1) ทฤษฎีลักษณะและองค์ประกอบ (Trait-and-Factor)

• Parsons ตั้ง Vocation Bureau ที่บอสตัน ค.ศ. 1908 ส่วนหนังสือ *Choosing a Vocation* ตีพิมพ์ ค.ศ. 1909 (หลังเสียชีวิต)
• 3 องค์ประกอบ: เข้าใจตนเอง → รู้เรื่องงาน → ใช้เหตุผลที่ถูกต้อง (true reasoning) เชื่อมสองด้าน
• Williamson (การปรึกษาแบบนำทาง) 6 ขั้น: วิเคราะห์ → สังเคราะห์ → วินิจฉัย → พยากรณ์ → ปรึกษา → ติดตามผล
• ปัญหาการเลือกอาชีพ 4 ประเภท: ไม่มีทางเลือก / เลือกแต่ไม่แน่ใจ / เลือกไม่ฉลาด / ความสนใจกับความถนัดไม่สอดคล้องกัน
• ข้อวิจารณ์: มองการเลือกเป็นการจับคู่ครั้งเดียวแบบหยุดนิ่ง

2) Holland (RIASEC)

• หกเหลี่ยมเรียง R–I–A–S–E–C คู่ตรงข้าม R–S, I–E, A–C
• Congruence = บุคคลตรงกับสภาพแวดล้อมของงาน / Consistency = อักษรสองตัวแรกอยู่ใกล้กันบนหกเหลี่ยม / Differentiation = โปรไฟล์มีสูงต่ำชัด / Identity = เป้าหมายและความสนใจชัดเจนมั่นคง
• SDS (Self-Directed Search) ทำ ให้คะแนน และแปลผลได้ด้วยตนเอง ได้รหัสสามตัวอักษร

3) Super (Life-Span, Life-Space)

• การเลือกอาชีพ = นำ อัตมโนทัศน์ (self-concept) ไปปฏิบัติ
• งานพัฒนาการทางอาชีพ: ตกผลึก (กว้าง) → ระบุเฉพาะ → นำไปปฏิบัติ → มั่นคง → ก้าวหน้า
• วุฒิภาวะทางอาชีพ = ความพร้อมเทียบกับผู้อื่นในขั้นเดียวกัน
• Life-span = ขั้นตามเวลา / Life-space = บทบาทและเวที (Life-Career Rainbow: ลูก นักเรียน ผู้ใช้เวลาว่าง พลเมือง ผู้ทำงาน คู่สมรส ผู้ดูแลบ้าน พ่อแม่ ผู้รับบำนาญ)
• เปลี่ยนงานกลางชีวิต = วนกลับ (recycling) ผ่านวงจรย่อย

4) Ginzberg และคณะ

• จินตนาการ (ถึงประมาณ 11 ปี) → ลองเลือก (11–17: ความสนใจ → ความสามารถ → ค่านิยม → เปลี่ยนผ่าน) → ตามความเป็นจริง (17 ขึ้นไป: สำรวจ → ตกผลึก → เฉพาะเจาะจง)
• ฉบับปรับปรุง: ตลอดชีวิต ย้อนกลับได้ ใช้ optimization แทน compromise

5) Roe

• 8 กลุ่ม: บริการ การติดต่อธุรกิจ องค์การ เทคโนโลยี กลางแจ้ง วิทยาศาสตร์ วัฒนธรรมทั่วไป ศิลปะและบันเทิง; 6 ระดับ ตามความรับผิดชอบ ความสามารถ ทักษะ
• บรรยากาศครอบครัวอบอุ่น → เข้าหาบุคคล; ปฏิเสธ/ละเลย → ไม่เข้าหาบุคคล
• กลุ่ม = ทิศทางความต้องการ / ระดับ = ความเข้มของความต้องการ + ความสามารถ + ภูมิหลังทางเศรษฐกิจสังคม

6) Krumboltz

• SLTDM 4 ปัจจัย: พันธุกรรมและความสามารถพิเศษ / สภาพแวดล้อมและเหตุการณ์ / ประสบการณ์การเรียนรู้ (instrumental = ทำเองแล้วได้ผล, associative = เห็นหรือได้ยินแล้วเชื่อมโยง) / ทักษะการเข้าถึงงาน
• ผลที่ตามมา: การสรุปความเกี่ยวกับตนเอง และเกี่ยวกับโลกของงาน
• Planned Happenstance 5 ทักษะ: อยากรู้อยากเห็น พากเพียร ยืดหยุ่น มองโลกในแง่ดี กล้าเสี่ยง; การยังไม่ตัดสินใจ = การเปิดใจ

7) ทฤษฎีอื่น

• Gottfredson: ขนาดและอำนาจ (3–5) → บทบาททางเพศ (6–8) → การยอมรับทางสังคม (9–13) → ตัวตนภายใน (14 ขึ้นไป); เมื่อประนีประนอมมาก ยอมเสีย ความสนใจก่อน → เกียรติภูมิ → เพศท้ายสุด
• Savickas: อาชีพคือเรื่องเล่าที่สร้างความหมาย; 4Cs = Concern, Control, Curiosity, Confidence
• Tiedeman–O'Hara: คาดการณ์ (สำรวจ ตกผลึก เลือก ทำให้กระจ่าง) → นำไปปฏิบัติ (เข้าสู่ ปรับปรุง ผสมผสาน)
• SCCT (Lent, Brown, Hackett): self-efficacy / outcome expectations / personal goals
• Bordin จิตพลวัต งานคล้ายการเล่น / Hoppock ความต้องการ → ความพึงพอใจในงาน / Blau โครงสร้างสังคมและโอกาส

กับดักที่ออกสอบบ่อย

• Parsons ตั้ง Vocation Bureau ปี 1908 แต่หนังสือตีพิมพ์ปี 1909 อย่าสลับ
• Consistency ไม่ใช่ congruence: consistency ดูภายในรหัสของบุคคล ส่วน congruence ดูบุคคลเทียบกับงาน
• คำว่า “ตกผลึก (crystallization)” มีทั้งใน Super, Ginzberg และ Tiedeman ต้องดูว่าโจทย์ถามทฤษฎีใด
• Gottfredson ยอมเสียความเหมาะสมทางเพศเป็นลำดับ สุดท้าย ไม่ใช่ลำดับแรก
• Planned Happenstance ไม่ใช่การรอโชค แต่คือการลงมือสร้างโอกาสและพร้อมคว้าไว้
• “ทำงานกับคน” ไม่ได้แปลว่าเป็น S เสมอ ถ้าเพื่อโน้มน้าวหรือนำทางธุรกิจเป็น E
• Self-efficacy (ทำได้ไหม) ต่างจาก outcome expectations (ทำแล้วได้อะไร)