ตอนที่ 10 จิตวิทยาพัฒนาการวัยรุ่น ปัญหาของนักเรียน และแนวทางช่วยเหลือ
✍️ ฝึกทำ เห็นผลทันทีเมื่อส่ง
ชุดนี้สำหรับผู้ที่มีสิทธิ์ชุดข้อสอบนี้
ซื้อชุดตะลุยข้อสอบ หรือคอร์สติวที่รวมชุดนี้ไว้ เพื่อทำได้ไม่จำกัด
รายละเอียดชุดนี้
ชุดนี้ครอบคลุมพัฒนาการวัยรุ่นด้านร่างกาย สติปัญญา (Piaget, Elkind) อารมณ์และสังคม ทฤษฎีเอกลักษณ์ของ Erikson และ Marcia จริยธรรมของ Kohlberg และ Gilligan แรงจูงใจและการรับรู้ตนเอง รูปแบบการเลี้ยงดูและความผูกพัน ปัญหาของนักเรียนยุคปัจจุบัน และนักเรียนที่มีความต้องการพิเศษในงานแนะแนว
ซีรีส์ตะลุยข้อสอบครูผู้ช่วย เอกแนะแนว 2569 • exammvp.com
สรุปก่อนทำข้อสอบ
พัฒนาการวัยรุ่นที่ครูแนะแนวต้องรู้
- ร่างกาย: หญิงเข้าสู่วัยแรกรุ่นเร็วกว่าชายราว 1–2 ปี (ช่วงเติบโตพุ่งเร็วกว่าราว 2 ปี); หญิงที่เป็นสาวเร็วเสี่ยงสูงกว่าเพื่อน
- สมอง (dual-systems, Steinberg): ระบบอารมณ์–รางวัลตื่นตัวเร็ว สมองส่วนหน้า (ยั้งคิด) พัฒนาถึงต้นวัยผู้ใหญ่ → เสี่ยงมากขึ้นเมื่ออยู่ต่อหน้าเพื่อน
- Piaget ขั้นปฏิบัติการด้วยนามธรรม: คิดเชิงสมมติฐาน–นิรนัย คิดนามธรรม คิดแบบอุดมคติ
- Elkind – การยึดตนเองเป็นศูนย์กลางในวัยรุ่น
| แนวคิด | ความหมาย | ตัวอย่างคำพูด |
|---|---|---|
| ผู้ชมในจินตนาการ (imaginary audience) | เชื่อว่าทุกคนจับจ้องตน | “สิวขึ้นเม็ดเดียว ใคร ๆ ก็ต้องเห็น” |
| นิทานส่วนตัว – ไม่เหมือนใคร (uniqueness) | ความรู้สึกของตนพิเศษ ไม่มีใครเข้าใจ | “พ่อแม่ไม่มีทางเข้าใจความรู้สึกของผมหรอก” |
| นิทานส่วนตัว – ไม่มีวันเป็นอันตราย (invulnerability) | เรื่องร้ายไม่เกิดกับตน | “ลองครั้งเดียวไม่ติดหรอก” |
Erikson (วัยเรียน–วัยรุ่น) และ Marcia
| ขั้น | ช่วงวัย | ผลสำเร็จ (virtue) |
|---|---|---|
| ความคิดริเริ่ม vs ความรู้สึกผิด | วัยก่อนเรียน | purpose |
| ความขยันหมั่นเพียร vs ความรู้สึกด้อย | วัยเรียน | competence |
| เอกลักษณ์แห่งตน vs ความสับสนในบทบาท | วัยรุ่น | fidelity |
| ความใกล้ชิดผูกพัน vs ความโดดเดี่ยว | ผู้ใหญ่ตอนต้น | love |
- ตำราแต่ละเล่มให้ช่วงอายุต่างกัน จึงควรจำลำดับขั้นและชื่อวิกฤตเป็นหลัก
| สถานภาพ (Marcia) | สำรวจ | ผูกพัน | สิ่งที่ครูควรทำ |
|---|---|---|---|
| achievement | ✓ | ✓ | สนับสนุนการลงมือตามเป้าหมาย |
| moratorium | ✓ (กำลังสำรวจ) | ✗ | สนับสนุนการสำรวจ ช่วยจัดการความกังวล |
| foreclosure | ✗ | ✓ (รับจากผู้อื่น) | ชวนตรวจสอบว่าเป้าหมายเป็นของตนจริงไหม |
| diffusion | ✗ | ✗ | สร้างสัมพันธภาพ ปลุกการสำรวจทีละขั้น |
- สถานภาพไม่ใช่ขั้นตามลำดับ เปลี่ยนแปลงได้ (วงจร MAMA) และอาจต่างกันในแต่ละด้านของชีวิต
จริยธรรม
- Kohlberg 3 ระดับ 6 ขั้น: ก่อนกฎเกณฑ์ (ขั้น 1 กลัวโทษ, ขั้น 2 แลกเปลี่ยน) → ตามกฎเกณฑ์ (ขั้น 3 เป็นคนดีในสายตาคนใกล้ชิด, ขั้น 4 รักษากฎและระบบสังคม) → เหนือกฎเกณฑ์ (ขั้น 5 สัญญาสังคมและสิทธิ, ขั้น 6 หลักจริยธรรมสากล)
- พัฒนาด้วยการอภิปรายสถานการณ์ขัดแย้ง และให้ฟังเหตุผลสูงกว่าขั้นตนประมาณ 1 ขั้น (Blatt effect)
- Gilligan: จริยธรรมแห่งการดูแลเอาใจใส่ (ethics of care) คู่กับมุมมองความยุติธรรม
แรงจูงใจและการรับรู้ตนเอง
- Maslow: ตอบสนองความต้องการขั้นต้น (อาหาร ความปลอดภัย) ก่อน จึงจะเกิดแรงจูงใจขั้นสูง
- self-efficacy (Bandura): ความเชื่อว่าทำงานเฉพาะอย่างได้สำเร็จ; 4 แหล่ง โดย mastery experiences มีอิทธิพลมากที่สุด ≠ self-esteem (คุณค่าโดยรวม) ≠ self-concept (ภาพของตนเอง)
- overjustification effect: รางวัลภายนอกต่อสิ่งที่ชอบอยู่แล้ว ทำให้แรงจูงใจภายในลดลง
- learned helplessness (Seligman): เรียนรู้ว่าทำไปก็ไร้ผล → แก้ด้วยการปรับการอนุมานสาเหตุและประสบการณ์สำเร็จทีละขั้น
- ชม “กระบวนการ/กลยุทธ์” ดีกว่าชม “ความเก่ง” (Dweck)
การเลี้ยงดู (Baumrind; Maccoby & Martin) และความผูกพัน
| รูปแบบ | ความอบอุ่น | การควบคุม/ความคาดหวัง |
|---|---|---|
| เอาใจใส่และมีเหตุผล (authoritative) | สูง | สูง + อธิบายเหตุผล |
| เผด็จการ (authoritarian) | ต่ำ | สูง |
| ตามใจ (permissive) | สูง | ต่ำ |
| ปล่อยปละละเลย (neglectful) | ต่ำ | ต่ำ |
- ความผูกพันแบบมั่นคงเป็น “ฐานที่มั่นคง” ให้วัยรุ่นออกไปสำรวจ — ความเป็นตัวของตัวเองกับความผูกพันไปด้วยกันได้
ปัญหาของนักเรียน: หลักคิดของครูแนะแนว
- การกลั่นแกล้ง (Olweus): เจตนา + ซ้ำ + อำนาจไม่เท่ากัน; ประเภททางกาย วาจา สังคม/ความสัมพันธ์ ออนไลน์
- บทบาทผู้เห็นเหตุการณ์ (Salmivalli): ผู้ช่วยเหลือผู้กลั่นแกล้ง (ร่วมลงมือ) ผู้เสริมแรง (หัวเราะ/เชียร์) คนนอก (เพิกเฉย) ผู้ปกป้อง (ช่วย/แจ้งผู้ใหญ่)
- ออนไลน์: ไม่ส่งต่อ ไม่กดแสดงความรู้สึก เก็บหลักฐาน ให้กำลังใจผู้ถูกกระทำ แจ้งผู้ใหญ่
- เกม (ICD-11): ดู “ควบคุมไม่ได้–ให้ความสำคัญเหนือสิ่งอื่น–ทำต่อแม้เสียหาย–กระทบชีวิต” ไม่ใช่นับชั่วโมง
- บุหรี่ไฟฟ้า/สารเสพติด: ลดปัจจัยเสี่ยง + เสริมปัจจัยปกป้อง (ความผูกพันกับโรงเรียน ผู้ใหญ่ที่ไว้ใจ ทักษะปฏิเสธ)
- ภาวะซึมเศร้า: เปลี่ยนจากเดิม หลายด้าน นานตั้งแต่ 2 สัปดาห์ขึ้นไป กระทบชีวิต → คัดกรองตามระบบและส่งต่อ ครูไม่วินิจฉัยเอง
- ความเครียด (Lazarus & Folkman): problem-focused vs emotion-focused coping
- ก้าวร้าว: hostile attribution bias (Dodge); การ “ระบาย” ด้วยความรุนแรงเพิ่มความก้าวร้าว
- ความต้องการพิเศษ: LD (สติปัญญาปกติ บกพร่องเฉพาะด้าน), ADHD (ปรับสภาพแวดล้อม งานสั้น แรงเสริมทันที), ออทิสติก (บอกล่วงหน้า ตารางภาพ social stories), ผู้มีความสามารถพิเศษ (ความท้าทายที่เหมาะสม ระวัง perfectionism)
กับดักที่ออกสอบบ่อย
- ผู้ชมในจินตนาการ = “ถูกจับจ้อง” ส่วนนิทานส่วนตัว = “ฉันพิเศษ/ไม่มีใครเข้าใจ/ไม่มีวันเป็นอะไร”
- foreclosure มั่นใจสูงได้ แต่ไม่ผ่านการสำรวจ; moratorium กับ diffusion ต่างก็ยังไม่ผูกพัน แต่ moratorium กำลังสำรวจ
- competence เป็นของวัยเรียน fidelity เป็นของวัยรุ่น
- หัวเราะ/เชียร์ = ผู้เสริมแรง ไม่ใช่คนนอก; ร่วมลงมือ = ผู้ช่วยเหลือผู้กลั่นแกล้ง
- ตามใจกับปล่อยปละละเลยต่างก็ไม่มีกฎ แต่ต่างกันที่ความอบอุ่น
- ข้อ “ควรทำอะไรก่อน” คำตอบมักเป็น รับฟังไม่ตัดสิน ร่วมวางแผน ส่งต่อเมื่อเกินบทบาท ไม่ใช่ลงโทษ สั่ง หรือวินิจฉัยเอง
- LD ไม่ได้แปลว่าสติปัญญาต่ำ และผู้มีความสามารถพิเศษไม่จำเป็นต้องเรียนดีทุกวิชา
