ชุดที่ 10 ฉันทลักษณ์: กลอน กาพย์ โคลง ฉันท์ ร่าย

ชุดนี้ครอบคลุมฉันทลักษณ์ของคำประพันธ์ไทยหลัก 5 ประเภท ได้แก่ กลอน กาพย์ โคลง ฉันท์ ร่าย (และลิลิต) ทั้งจำนวนคำ สัมผัสบังคับ เสียงวรรณยุกต์ คำเอก–คำโท ครุ–ลหุ การอ่านทำนองเสนาะ การจำแนกคำประพันธ์จากวรรณคดีสำคัญ และการสอนแต่งร้อยกรอง (ตัวอย่างร้อยกรองที่ไม่ระบุที่มา แต่งขึ้นใหม่เพื่อการฝึก)

ซีรีส์ตะลุยข้อสอบครูผู้ช่วย เอกภาษาไทย 2569 • exammvp.com

กลอนสุภาพ (กลอนแปด)

• 1 บท = 2 บาท = 4 วรรค: สดับ – รับ – รอง – ส่ง · วรรคละ 7–9 คำ (นิยม 8) · อ่านทำนองเสนาะแบ่งจังหวะ 3–2–3
• สัมผัสบังคับ: ท้ายสดับ → คำที่ 3 (หรือ 5) ของวรรครับ · ท้ายรับ → ท้ายรอง · ท้ายรอง → คำที่ 3 (หรือ 5) ของวรรคส่ง · ระหว่างบท: ท้ายวรรคส่ง → ท้ายวรรครับของบทถัดไป
• ท้ายวรรครับนิยมเสียงจัตวา (ห้ามสามัญ บางตำราห้ามตรีด้วย)
• ชนิดกลอน: ดอกสร้อย (วรรคแรก 4 คำ คำที่ 2 เป็น "เอ๋ย" จบด้วย "เอย") · สักวา (ขึ้นต้น "สักวา" จบ "เอย") · บทละคร (ขึ้นต้น เมื่อนั้น บัดนั้น มาจะกล่าวบทไป) · เสภา (ขุนช้างขุนแผน) · เพลงยาว/นิราศ (ขึ้นต้นวรรครับ จบ "เอย")
• สัมผัสใน: สัมผัสสระ (เกี่ยว–เลี้ยว) · สัมผัสอักษร (แสน–สุด) · ข้อบกพร่อง: ชิงสัมผัส สัมผัสซ้ำ

กาพย์

• ยานี 11 1 บท 4 วรรค 5/6 5/6 = 22 คำ · ท้ายวรรค 1 → คำที่ 3 วรรค 2 · ท้ายวรรค 2 → ท้ายวรรค 3 · อ่านจังหวะ 2–3 / 3–3
• ฉบัง 16 1 บท 3 วรรค 6–4–6 · ท้ายวรรค 1 → ท้ายวรรค 2
• สุรางคนางค์ 28 1 บท 7 วรรค วรรคละ 4 คำ
• กาพย์เห่เรือ (เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร) = โคลงสี่สุภาพนำ ตามด้วยกาพย์ยานี 11

โคลงสี่สุภาพ

• 4 บาท บาทละ 2 วรรค (5+2 · บาทสุดท้าย 5+4) = 30 คำ (+ สร้อยท้ายบาท 1 และ 3 ได้อีก 4 คำ)
• เอก 7 โท 4 · บาท 1: เอก 1 โท 1 · บาท 2: เอก 2 โท 1 · บาท 3: เอก 2 ไม่มีโท · บาท 4: เอก 2 โท 2
• สัมผัส: ท้ายบาท 1 → คำที่ 5 ของบาท 2 และบาท 3 · ท้ายบาท 2 → คำที่ 5 ของบาท 4
• คำตายใช้แทนคำเอกได้ · เอกโทษ เปลี่ยนรูปโทเป็นรูปเอกให้เสียงคงเดิม (ข้า → ค่า) · โทโทษ เปลี่ยนรูปเอกเป็นรูปโท (เล่น → เหล้น)

ร่าย ลิลิต ฉันท์

• ร่ายสุภาพ วรรคละ 5 คำ บทหนึ่งตั้งแต่ 5 วรรคขึ้นไป ท้ายวรรคส่งสัมผัสคำที่ 1–3 ของวรรคถัดไป จบด้วยโคลงสองสุภาพ · ลิลิต = ร่าย + โคลง สลับกัน (ลิลิตตะเลงพ่าย = ลิลิตสุภาพ)
• ฉันท์ บังคับ ครุ (เสียงหนัก: สระยาว มีตัวสะกด อำ ไอ ใอ เอา) และ ลหุ (เสียงเบา: สระสั้นไม่มีตัวสะกด รวม บ่ ก็ ณ ธ) · ตัวเลขท้ายชื่อ = จำนวนคำใน 1 บาท · ต้นแบบจากคัมภีร์วุตโตทัย (บาลี)
• อินทรวิเชียร 11: (ครุ ครุ ลหุ ครุ ครุ / ลหุ ลหุ ครุ ลหุ ครุ ครุ) · ภุชงคประยาต 12: (ลหุ ครุ ครุ) × 4 · วิชชุมมาลา 8: ครุล้วน
• พระอภัยมณี = กลอนนิทาน · ขุนช้างขุนแผน = กลอนเสภา · สามัคคีเภทคำฉันท์ (ชิต บุรทัต) = ฉันท์และกาพย์