ชุดที่ 12 สุขศึกษาและการส่งเสริมสุขภาพ

ชุดนี้ครอบคลุมแนวคิดสุขภาพและปัจจัยกำหนดสุขภาพ กฎบัตรและการประชุมส่งเสริมสุขภาพโลก ทฤษฎีและแบบจำลองพฤติกรรมสุขภาพ ความรอบรู้ด้านสุขภาพ โรงเรียนส่งเสริมสุขภาพและงานอนามัยโรงเรียน รวมทั้งระบบบริการสุขภาพและสิทธิของคนไทย

ซีรีส์ตะลุยข้อสอบครูผู้ช่วย เอกพลศึกษาและสุขศึกษา 2569 • exammvp.com

สุขภาพและเส้นทางการส่งเสริมสุขภาพโลก

• WHO: สุขภาพ = สมบูรณ์ทั้ง กาย จิต สังคม ไม่ใช่แค่ไม่มีโรค (ธรรมนูญรับรอง ค.ศ. 1946 มีผลใช้บังคับ 7 เม.ย. 1948)
• พ.ร.บ.สุขภาพแห่งชาติ 2550 มาตรา 3: สุขภาพ = กาย จิต ปัญญา สังคม เชื่อมโยงเป็นองค์รวมอย่างสมดุล (4 มิติ)
• อัลมา-อตา 1978 = การสาธารณสุขมูลฐาน (PHC) สู่ Health for All 2000 → ยืนยันใหม่ที่ อัสตานา 2018
• แบบจำลองสายรุ้ง (Dahlgren & Whitehead): อายุ เพศ พันธุกรรม → วิถีชีวิต → เครือข่ายสังคม → สภาพความเป็นอยู่และการทำงาน → เศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม สิ่งแวดล้อมโดยรวม

• ออตตาวา 3 กลยุทธ์: ชี้นำ (advocate) เพิ่มความสามารถ (enable) ไกล่เกลี่ย (mediate)
• ออตตาวา 5 กิจกรรมหลัก: นโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพ, สิ่งแวดล้อมที่เอื้อ, กิจกรรมชุมชนเข้มแข็ง, ทักษะส่วนบุคคล, ปรับระบบบริการสุขภาพ

ทฤษฎีพฤติกรรมสุขภาพ (ออกเป็นสถานการณ์)

• HBM: การรับรู้โอกาสเสี่ยง ความรุนแรง ประโยชน์ อุปสรรค + สิ่งชักนำสู่การปฏิบัติ + self-efficacy (เพิ่ม 1988)
• TTM: เมินเฉย (ไม่คิดเปลี่ยนใน 6 เดือน) → ลังเลใจ (ภายใน 6 เดือน) → เตรียมการ (ภายใน 30 วัน มีการเตรียม) → ลงมือปฏิบัติ (ทำแล้ว < 6 เดือน) → กระทำต่อเนื่อง (> 6 เดือน); ขั้นต้นใช้กระบวนการทางความคิด/อารมณ์ ขั้นปลายใช้กระบวนการทางพฤติกรรม เช่น ควบคุมสิ่งเร้า ทดแทนพฤติกรรม เสริมแรง
• TRA → TPB (Ajzen): ทัศนคติ + การคล้อยตามกลุ่มอ้างอิง (+ การรับรู้การควบคุมพฤติกรรม ใน TPB) → ความตั้งใจ → พฤติกรรม
• SCT (Bandura): ปฏิสัมพันธ์บุคคล–พฤติกรรม–สิ่งแวดล้อม, การเรียนรู้จากตัวแบบ; แหล่ง self-efficacy 4 แหล่ง ทรงพลังที่สุดคือประสบการณ์ความสำเร็จของตนเอง
• PRECEDE-PROCEED (Green): ปัจจัยนำ = ความรู้ ความเชื่อ ทัศนคติ ค่านิยม; ปัจจัยเอื้อ = ทรัพยากร บริการ ทักษะ การเข้าถึง; ปัจจัยเสริม = คำชม รางวัล แรงสนับสนุนหลังปฏิบัติ; ประเมิน 3 ระดับ: กระบวนการ → ผลกระทบ (พฤติกรรม/ปัจจัย) → ผลลัพธ์ (สุขภาพ/คุณภาพชีวิต)
• Ecological model (McLeroy): บุคคล → ระหว่างบุคคล → องค์กร → ชุมชน → นโยบายสาธารณะ
• Rogers: ผู้บุกเบิก → ผู้ยอมรับเร็ว (ผู้นำความคิดเห็น) → ส่วนใหญ่ยอมรับเร็ว → ส่วนใหญ่ยอมรับช้า → ล้าหลัง
• Social marketing 4P: Product, Price (รวมเวลา ความยุ่งยาก ความอาย), Place, Promotion

ความรอบรู้ด้านสุขภาพและโรงเรียนส่งเสริมสุขภาพ

• Nutbeam (2000) 3 ระดับ: ขั้นพื้นฐาน (อ่าน เขียน คำนวณ) → ขั้นการมีปฏิสัมพันธ์ (สื่อสาร ซักถาม ปรับใช้) → ขั้นวิจารณญาณ (วิเคราะห์เชิงวิพากษ์ ควบคุมปัจจัยกำหนดสุขภาพ)
• แนวคิดของไทยมีหลายชุด เช่น V-shape 6 องค์ประกอบ: เข้าถึง → เข้าใจ → ซักถาม/โต้ตอบ → ตัดสินใจ → เปลี่ยนพฤติกรรม → บอกต่อ (ตอบตามชุดที่โจทย์ระบุ)
• 3อ.2ส. = อาหาร ออกกำลังกาย อารมณ์ + ไม่สูบบุหรี่ ไม่ดื่มสุรา
• GSHPS (กรมอนามัย ตั้งแต่ปีงบประมาณ 2567): 10 องค์ประกอบด้านกระบวนการ (ทอง/เงิน/ทองแดง) + 6 ตัวชี้วัดด้านผลลัพธ์ (เพชร)
• งานอนามัยโรงเรียน: บริการสุขภาพ (คัดกรอง ส่งต่อ ติดตาม), สิ่งแวดล้อมถูกสุขลักษณะ, สุขศึกษา (+ ความสัมพันธ์โรงเรียน–บ้าน–ชุมชน)

ระบบบริการสุขภาพและสิทธิ

• พ.ร.บ.หลักประกันสุขภาพแห่งชาติ 2545 → สปสช. (บัตรทอง); พ.ร.บ.สุขภาพแห่งชาติ 2550 → สช., คสช. (นายกรัฐมนตรีเป็นประธาน), สมัชชาสุขภาพแห่งชาติอย่างน้อยปีละครั้ง
• พ.ร.บ.สุขภาพแห่งชาติ: ม.7 ข้อมูลสุขภาพเป็นความลับ, ม.11 สิทธิร้องขอ HIA, ม.12 หนังสือแสดงเจตนาไม่รับการรักษาเพียงเพื่อยืดการตาย
• UCEP: ฉุกเฉินวิกฤตเข้าโรงพยาบาลที่ใกล้ที่สุดได้ทุกแห่ง ไม่ต้องเสียค่าใช้จ่าย 72 ชั่วโมงแรกหรือจนพ้นวิกฤต; สายด่วน สปสช. 1330, เรียกรถฉุกเฉิน 1669

กับดักที่ออกสอบบ่อย

• WHO มี 3 มิติ ส่วนกฎหมายไทยมี 4 มิติ (เพิ่มปัญญา) และปีรับรองธรรมนูญ WHO คือ 1946 ไม่ใช่ 1948
• สับสน 3 กลยุทธ์กับ 5 กิจกรรมหลักของออตตาวา เช่น "พัฒนาทักษะส่วนบุคคล" เป็นกิจกรรมหลัก ไม่ใช่กลยุทธ์
• "ทักษะ" ใน PRECEDE เป็นปัจจัยเอื้อ ไม่ใช่ปัจจัยนำ และคำชมหรือคำตักเตือนเป็นปัจจัยเสริม
• TTM: ทำมาแล้ว 3 เดือนยังอยู่ขั้นลงมือปฏิบัติ ต้องเกิน 6 เดือนจึงเป็นขั้นกระทำต่อเนื่อง
• ระเบียบของโรงเรียนเป็นระดับองค์กร กฎหมายของรัฐจึงเป็นระดับนโยบายสาธารณะ
• สปสช. (2545) กับ สช. (2550) เป็นคนละหน่วยงาน และ UCEP ใช้ได้เฉพาะภาวะฉุกเฉินวิกฤตเท่านั้น