ชุดที่ 13 อาหารและโภชนาการ การคุ้มครองผู้บริโภค และอนามัยสิ่งแวดล้อม

ชุดนี้ครอบคลุมสารอาหารและโรคขาดสารอาหาร ธงโภชนาการ โภชนบัญญัติ 9 ประการ หวาน มัน เค็ม การอ่านและคำนวณฉลากโภชนาการ BMR การคุ้มครองผู้บริโภคด้านผลิตภัณฑ์สุขภาพ และอนามัยสิ่งแวดล้อม (PM2.5/AQI น้ำดื่ม ขยะ เสียง สุขาภิบาลอาหาร อาหารเป็นพิษ)

ซีรีส์ตะลุยข้อสอบครูผู้ช่วย เอกพลศึกษาและสุขศึกษา 2569 • exammvp.com

ตัวเลขโภชนาการที่ต้องจำ

• พลังงานต่อกรัม: คาร์โบไฮเดรต 4 โปรตีน 4 ไขมัน 9 (แอลกอฮอล์ 7) กิโลแคลอรี ส่วนวิตามิน เกลือแร่ และน้ำไม่ให้พลังงาน
• โรคขาดสารอาหาร: เอ → ตาฟาง | บี 1 → เหน็บชา | บี 2 → ปากนกกระจอก | ไนอะซิน → เพลลากรา | ซี → ลักปิดลักเปิด | ดี → กระดูกอ่อน | ไอโอดีน → คอพอก และสติปัญญาบกพร่องในทารก | เหล็ก → โลหิตจาง
• หลัก 6:6:1 ต่อวัน: น้ำตาลไม่เกิน 6 ช้อนชา น้ำมันไม่เกิน 6 ช้อนชา เกลือไม่เกิน 1 ช้อนชา
• WHO: น้ำตาลอิสระน้อยกว่าร้อยละ 10 ของพลังงาน | ไขมันทั้งหมดไม่เกินร้อยละ 30 (อิ่มตัวไม่เกินร้อยละ 10 ทรานส์ไม่เกินร้อยละ 1) | เกลือน้อยกว่า 5 กรัม = โซเดียมน้อยกว่า 2,000 มก. (เกลือ 1 กรัม ≈ โซเดียม 400 มก.)
• ไทยห้ามน้ำมันที่เติมไฮโดรเจนบางส่วน (แหล่งไขมันทรานส์) ตั้งแต่ 9 ม.ค. 2562
• ทารก: นมแม่อย่างเดียว 6 เดือน แล้วอาหารตามวัยคู่นมแม่ถึง 2 ปีขึ้นไป

ฉลากและการคำนวณ

• ค่าบนฉลากโภชนาการเป็นค่าต่อหนึ่งหน่วยบริโภค ต้องคูณจำนวนหน่วยบริโภคถ้ากินหมดภาชนะ
• เปรียบเทียบสองผลิตภัณฑ์ต้องใช้ฐานเดียวกัน เช่น ต่อ 100 กรัม
• ร้อยละพลังงานจากไขมัน = (กรัมไขมัน × 9) ÷ พลังงานรวม × 100
• GDA (ฉลากหวาน มัน เค็ม) = พลังงาน น้ำตาล ไขมัน โซเดียม เมื่อกินหมดบรรจุภัณฑ์
• สัญลักษณ์ทางเลือกสุขภาพ = ผ่านเกณฑ์น้ำตาล ไขมัน โซเดียมของกลุ่มอาหารนั้น (สมัครใจ)
• BMR (Mifflin–St Jeor) = 10W + 6.25H − 5A +5 (ชาย) / −161 (หญิง) แล้วคูณตัวคูณกิจกรรม (1.2–1.9) ได้พลังงานทั้งวัน (TDEE)

การคุ้มครองผู้บริโภค

• เลขสารบบอาหาร 13 หลัก ในกรอบ อย. (2 หลักแรก = จังหวัดของสถานที่ผลิตหรือนำเข้า 4 หลักท้าย = ลำดับผลิตภัณฑ์) | เครื่องสำอาง = เลขที่ใบรับจดแจ้ง 10 หรือ 13 หลัก ไม่มีกรอบ อย.
• ตรวจเลขผ่านแอป ORYOR Smart หรือ LINE @FDAthai และร้องเรียนผลิตภัณฑ์สุขภาพที่สายด่วน อย. 1556
• เลข อย. แสดงการได้รับอนุญาตหรือจดแจ้ง ไม่ได้รับรองสรรพคุณ และอาหารหรือผลิตภัณฑ์เสริมอาหารห้ามโฆษณาว่ารักษาโรค
• สิทธิผู้บริโภค 5 ประการ (พ.ร.บ.คุ้มครองผู้บริโภค 2522): ได้รับข่าวสารที่ถูกต้อง | มีอิสระในการเลือก | ได้รับความปลอดภัย | ได้รับความเป็นธรรมในการทำสัญญา | ได้รับการพิจารณาและชดเชยความเสียหาย
• ยาสามัญประจำบ้าน มีคำนี้ในกรอบสีเขียว ซื้อได้ที่ร้านค้าทั่วไป และตู้ยาต้องเก็บยาในภาชนะเดิมพร้อมฉลาก

อนามัยสิ่งแวดล้อม

• PM2.5 เฉลี่ย 24 ชม. ไม่เกิน 37.5 µg/m³ (ตั้งแต่ 1 มิ.ย. 2566 ค่าเดิม 50) และเฉลี่ยรายปีไม่เกิน 15 | AQI 100 = เท่ากับค่ามาตรฐาน

• ถังขยะ 4 สี: แดง = อันตราย | เหลือง = รีไซเคิล | เขียว = ขยะเปียกหรือย่อยสลายได้ | น้ำเงิน = ขยะทั่วไป และหลัก 3R คือ Reduce ลดการใช้ Reuse ใช้ซ้ำในรูปเดิม Recycle แปรรูปใหม่
• เสียงในที่ทำงาน 8 ชั่วโมง เฉลี่ยไม่เกิน 85 dB(A) (กฎกระทรวง 2559)
• สุขาภิบาลอาหาร: วางอาหารสูงจากพื้นอย่างน้อย 60 ซม. มีฝาปิด น้ำแข็งใช้ที่ตักมีด้าม อาหารปรุงสำเร็จเก็บไว้ต่ำกว่า 5 °C หรือสูงกว่า 60 °C หรือกินภายใน 2 ชั่วโมง
• อาหารเป็นพิษ: *S. aureus* = มือผู้ปรุงมีแผล อาการเร็ว 1–6 ชม. อาเจียนเด่น | *Salmonella* = ไข่ สัตว์ปีก | *C. botulinum* = หน่อไม้อัดปี๊บ อัมพาตเริ่มจากหนังตาตก | *Vibrio parahaemolyticus* = อาหารทะเลดิบ
• น้ำดื่ม: ทำให้ใสก่อน แล้วฆ่าเชื้อด้วยการต้มหรือเติมคลอรีน (สารส้มไม่ฆ่าเชื้อ)

กับดักที่ออกสอบบ่อย

• โซเดียม 2,400 มก. เป็นค่าอ้างอิงบนฉลากแบบเดิม ส่วนคำแนะนำทางสุขภาพของ WHO คือน้อยกว่า 2,000 มก.
• น้ำตาล 1 ช้อนชาแต่ละแหล่งแปลงเป็น 4 หรือ 5 กรัม ให้จำเกณฑ์เป็น "6 ช้อนชา" และใช้ค่าแปลงที่โจทย์กำหนด
• ค่ามาตรฐาน PM2.5 ปัจจุบันคือ 37.5 ไม่ใช่ 50 และค่าที่เท่ากับ 37.5 พอดียังไม่เกินมาตรฐาน
• ฉลากโภชนาการบอกค่าต่อหนึ่งหน่วยบริโภค ไม่ใช่ต่อถุง
• ถั่วเมล็ดแห้งอยู่หมู่ 1 (โปรตีน) ส่วนถั่วฝักอ่อนนับเป็นผัก (หมู่ 3) และหมู่ 3 คือผัก หมู่ 4 คือผลไม้
• เครื่องสำอางไม่มีกรอบ อย. ส่วนอาหารใช้เลข 13 หลักในกรอบ อย.
• BMR คือพลังงานขณะพัก ยังไม่คูณตัวคูณกิจกรรม