ชุดที่ 15 เพศวิถีศึกษา ชีวิตและครอบครัว ทักษะชีวิต สารเสพติด และกฎหมายสุขภาพ

ชุดนี้ครอบคลุมเพศวิถีศึกษาตามแนว UNESCO การคุมกำเนิดและการป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์/เอชไอวี ชีวิตและครอบครัว ความรุนแรงในครอบครัวและการคุ้มครองเด็ก ทักษะชีวิตขององค์การอนามัยโลก การปฏิเสธ การต่อรองและการกลั่นแกล้ง สารเสพติดตามการออกฤทธิ์และตามกฎหมาย และกฎหมายสุขภาพที่มีผลใช้บังคับ ณ ตุลาคม 2569

ซีรีส์ตะลุยข้อสอบครูผู้ช่วย เอกพลศึกษาและสุขศึกษา 2569 • exammvp.com

เพศวิถีศึกษาและสุขภาพทางเพศ

• ITGSE ฉบับปรับปรุง 2018 (UNESCO ร่วมกับ UNAIDS, UNFPA, UNICEF, UN Women, WHO) มี 8 key concepts: สัมพันธภาพ · ค่านิยม สิทธิ วัฒนธรรมและเพศวิถี · ความเข้าใจเรื่องเพศภาวะ · ความรุนแรงและการดูแลตนเองให้ปลอดภัย · ทักษะเพื่อสุขภาพและสุขภาวะ · ร่างกายและพัฒนาการของมนุษย์ · เพศวิถีและพฤติกรรมทางเพศ · สุขภาพทางเพศและอนามัยการเจริญพันธุ์
• SOGIESC = วิถีทางเพศ (ชอบใคร) · อัตลักษณ์ทางเพศ (รับรู้ตนเองเป็นเพศใด) · การแสดงออกทางเพศ (แต่งกาย/ท่าทาง) · ลักษณะทางเพศ (ร่างกาย ฮอร์โมน โครโมโซม)
• ความยินยอมต้อง เต็มใจ ถอนได้ รับรู้ข้อมูล กระตือรือร้น เฉพาะเรื่อง (FRIES) — การนิ่งเงียบ ความยินยอมครั้งก่อน หรือการตอบตกลงขณะเมามาก ไม่ใช่ความยินยอม
• การตกไข่เกิดราว 14 วันก่อนประจำเดือนรอบถัดไป (ไม่ใช่วันที่ 14 ของทุกคน)
• อัตราการตั้งครรภ์ในปีแรกเมื่อใช้แบบทั่วไป (CDC): ยาฝัง 0.1% · ห่วงทองแดง 0.8% · ยาฉีด 4% · ยาเม็ด 7% · ถุงยางชาย 13%
• ถุงยางอนามัย เป็นวิธีเดียวที่ป้องกันได้ทั้งการตั้งครรภ์และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ → แนะนำ dual protection
• ยาคุมฉุกเฉิน (WHO): ยิ่งเร็วยิ่งดี ภายใน 120 ชม. (ฉลากยาไทยชนิด LNG ระบุ 72 ชม.) ไม่ยุติการตั้งครรภ์ที่เกิดขึ้นแล้ว ไม่ใช่วิธีคุมกำเนิดประจำ
• PEP เริ่มภายใน 72 ชม. กิน 28 วัน · PrEP กินก่อนสัมผัสเชื้อ · U=U ตรวจไม่พบไวรัส = ไม่ถ่ายทอดทางเพศสัมพันธ์ · มีวัคซีนสำหรับ HPV และตับอักเสบบี

ครอบครัว ทักษะชีวิต และความปลอดภัย

• วงจรชีวิตครอบครัวของ Duvall 8 ระยะ กำหนดระยะตามอายุ บุตรคนโต (บุตรวัยเรียน 6–13 ปี · บุตรวัยรุ่น 13–20 ปี · ส่งบุตรออกสู่สังคม)
• วงจรความรุนแรงของ Walker: สะสมความตึงเครียด → ระเบิดความรุนแรง → คืนดี (honeymoon) แล้ววนซ้ำ
• พบเด็กถูกทารุณกรรม: ดูแลเบื้องต้น บันทึก และแจ้งพนักงานเจ้าหน้าที่/สายด่วน 1300 (พม.) โดยไม่ชักช้า
• ทักษะชีวิตหลัก 10 ประการ (WHO): ตัดสินใจ · แก้ปัญหา · คิดสร้างสรรค์ · คิดวิเคราะห์วิจารณ์ · สื่อสารอย่างมีประสิทธิภาพ · สร้างสัมพันธภาพ · ตระหนักรู้ในตน · เห็นใจผู้อื่น · จัดการอารมณ์ · จัดการความเครียด
• การจัดการความขัดแย้ง (Thomas–Kilmann): ร่วมมือ (win-win) · ประนีประนอม (ต่างฝ่ายต่างลด) · ยอมตาม · หลีกเลี่ยง · เอาชนะ

สารเสพติด

• ประมวลกฎหมายยาเสพติด พ.ศ. 2564: ผู้เสพคือผู้ป่วย เน้นบำบัด และลงโทษตามสัดส่วนความผิด
• กระท่อม พ้นจากประเภท 5 ตั้งแต่ 24 ส.ค. 2564 · ต้นกัญชา/กัญชง พ้นตั้งแต่ 9 มิ.ย. 2565 · ช่อดอกกัญชา = สมุนไพรควบคุม ขายให้บุคคลได้เฉพาะตามใบสั่ง (ไม่เกิน 30 วัน) ตั้งแต่ 26 มิ.ย. 2568
• ระดับแอลกอฮอล์ขณะขับขี่: ทั่วไปเกิน 50 มก.% · อายุต่ำกว่า 20 ปี/ใบขับขี่ชั่วคราว/ไม่มีใบขับขี่/ถูกพักใช้ เกิน 20 มก.%

กฎหมายสุขภาพที่ใช้บังคับ (ณ ต.ค. 2569)

• ยาสูบ 2560: ห้ามขายแก่ผู้อายุต่ำกว่า 20 ปี · ห้ามใช้/จ้างผู้อายุต่ำกว่า 18 ปี ขาย · ห้ามแบ่งขายเป็นมวน · โรงเรียนต่ำกว่าอุดมศึกษาเป็นเขตปลอดบุหรี่ทั้งหมด
• แอลกอฮอล์: ห้ามขายแก่ผู้อายุต่ำกว่า 20 ปีและในสถานศึกษา · ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2568 มีผล 8 พ.ย. 2568 · เวลาขายปัจจุบัน 11.00–24.00 น. ตั้งแต่ 29 พ.ค. 2569
• กระท่อม 2565: ห้ามขายแก่ผู้อายุต่ำกว่า 18 ปี หญิงมีครรภ์ หญิงให้นมบุตร
• การตั้งครรภ์ในวัยรุ่น 2559: วัยรุ่น = เกิน 10 ปีบริบูรณ์ แต่ไม่ถึง 20 ปีบริบูรณ์ · นักเรียนตั้งครรภ์ต้องได้เรียนต่อ
• ยุติการตั้งครรภ์: ไม่เกิน 12 สัปดาห์ตามคำยืนยันของหญิง · เกิน 12–20 สัปดาห์หลังตรวจและรับคำปรึกษาทางเลือก
• หมั้น/สมรส: อายุ 18 ปีบริบูรณ์ ใช้คำว่า "คู่สมรส" (มีผล 23 ม.ค. 2568)

กับดักที่ออกสอบบ่อย

• ตำราเก่าจัดกัญชาและกระท่อมเป็นยาเสพติดประเภท 5 — ปัจจุบันไม่ใช่แล้ว
• เกณฑ์ห้ามขายแก่ผู้อายุต่ำกว่า 20 ปีของกัญชาอยู่ใน ร่าง พ.ร.บ. ยังไม่ใช่กฎหมาย
• การห้ามขายแอลกอฮอล์ช่วง 14.00–17.00 น. ถูกยกเลิกแล้ว
• กระท่อมห้ามขายแก่ผู้อายุต่ำกว่า 18 ส่วนบุหรี่และสุราใช้อายุ 20
• "เด็ก" ตาม พ.ร.บ.คุ้มครองเด็ก = ต่ำกว่า 18 ปี ส่วน "วัยรุ่น" ตาม พ.ร.บ.การตั้งครรภ์ฯ = เกิน 10 ถึงต่ำกว่า 20 ปี
• ผู้ขับขี่อายุต่ำกว่า 20 ปีไม่ได้ใช้เกณฑ์ "ศูนย์" แต่ใช้เกณฑ์ 20 มก.%
• การประนีประนอมไม่ใช่ win-win แบบความร่วมมือ